Witraż (franc. vitrage - oszklenie) to kompozycja dekoracyjna z barwnych kawałków szkła - ozdobne wypełnienie okna barwionym szkłem, ujętym ołowianymi ramkami nadającymi pożądany kształt formom figuralnym lub geometrycznym.

Barwione lub malowane kawałki szkła są łączone za pomocą ołowianych ramek (tzw. ołowianych szprosów). Tak wykonany witraż przepuszcza światło, tworząc wspaniałe kolorowe efekty. Jest zarówno dziełem sztuki, jak i elementem architektury, może przedstawiać sceny religijne, geometryczne wzory lub abstrakcyjne kompozycje. Witraże najczęściej spotyka się w oknach kościołów i katedr.

W Europie na przestrzeni wieków

Fragmenty najstarszego witrażu pochodzą z Francji, z okresu romańskiego. W Niemczech witraże pojawiły się dopiero w XI i w XII w. Sztuka tworzenia witraży rozpowszechniła się w Europie w XI w. dzięki benedyktynom (barwne okna znajdowały się już na początku XI w. w klasztorach na Monte Casino i w Hildesheim, w środkowych Niemczech). O rozwoju witraży zadecydowały osiągnięcia artystów w katedrze w Chartres (ok. 1150 r.). Szczytowy punkt rozwoju witraży przypada na okres budowy wielkich katedr gotyckich. Wznoszące się ku niebu budowle z wysokimi i szerokimi oknami o wiele bardziej niż mroczne katedry romańskie potrzebowały ochrony przed światłem zewnętrznym -doczesnym. Obrazy witrażowe składały się z wielu, często tysięcy barwnych szkiełek oprawionych w ołów w ten sposób, żeby ołowiane ramki stawały się jednocześnie konturami rysunku.

W XII w. komponowano witraże z wielu niewielkich scen ujętych w ozdobne ornamenty, tworzących tematycznie spójną całość (historie świętych i dzieje życia Maryi i Jezusa). Do XI w. tworzyli je głównie zakonnicy. Przełom nastąpił w okresie kształtowania się sztuki gotyckiej, a szczególnie przysłużył się temu benedyktyn Suger (ok. 1081–1151) z Saint-Denis. Był zakonnikiem, architektem, kronikarzem i opatem w Saint-Denis. W jego koncepcji wnętrza kościoła barwne witraże miały ułatwiać wnikanie boskiego światła. W efekcie w większości katedr gotyckich pojawiły się wielobarwne, figuralne witraże. Wypełniały one okna w nawach i prezbiterium oraz rozety w portalach (np. katedra w Chartres 1. poł. XII w.)

 

 

W kościołach cysterskich pod wpływem nauki św. Bernarda z Clairvaux zaczęły pojawiać się witraże niemal monochromatyczne (metoda en grisaille), ze szkła o wielu odcieniach szarości, przedzielone ołowianymi listwami, układające się w wyraźne formy geometryczne (np. klasztor w Pontigny, XII w. - Francja). Witraże najbardziej rozwinęły się w XIII i XIV w. z dwoma głównymi formułami – wypełnienia w postaci szeregu figuralnych pól o geometrycznych formach tworzących barwne płaszczyzny (np. witraże w Saint-Chapelle, XIII w. - Paryż) oraz w formie pojedynczych figur ujętych baldachimowymi obramieniami na kształt portali (witraże w katedrze w Amiens, 1269 r).

W XIV w. pojawiły się witraże bardziej zwarte, o większych kompozycjach figuralnych (np. w angielskiej gotyckiej katedrze w Yorku; poł. XIV w.). W XV w. zaczął dominować nurt realistyczny dzięki zastosowaniu laserunku (laserunek to przezroczysta lub półprzezroczysta warstwa farby zmieniająca ton lub barwę niższych warstw malunku na obu stronach szyby oraz form naszkliwnych – emaliowych – pozwalających precyzyjnie oddać przedstawianą rzeczywistość). Mistrzowskie przykłady sztuki witrażowej znaleźć można wszędzie, gdzie stoją gotyckie katedry, nie tylko w Chartres, Strasburgu, Kolonii czy Canterbury.

Na zmianę w wyglądzie witraża wpłynęła też technika szkła podwójnego – nakładanie na białe szkło kolorowych płytek, często w wielu warstwach. Dzięki tym metodom można było ograniczyć ilość ołowianych obramowań oraz uzyskać rozmaite tony barwy, zbliżające witrażownictwo do malarstwa.

W XVI w. tradycyjny witraż zniknął na rzecz szkieł malowanych na wzór obrazów sztalugowych. Zaczęła dominować w nich tematyka rodzajowa i heraldyczna. W XVI i w XVII w. technika emaliowa stała się powszechna także w witrażach sakralnych. W epoce renesansu witraż tracił na znaczeniu i ustępował na rzecz malarstwa tablicowego i ściennego. W XVIII w. zniknęło tradycyjne witrażownictwo. Dopiero twórcy XIX i XX w odrodzili tę sztukę. Coraz częściej zaczęły pojawiać się witraże gabinetowe w ratuszach i w domach mieszczan.

 Witrażowa technika zdobienia okien w świątyniach katolickich (i nie tylko) rozwijała się pomyślnie przez wieki i trwa do dzisiaj. Barwne okna przemawiały do wiernych swoją bogatą ikonografią figuralną i symboliczną na równi z polichromią ścienną i sufitową. Poczynając od witraża romańskiego, którego to środkową część zajmują zwykle obrazy lub figury większe, a dookoła nich biegnie rama dekoracyjna wypełniona drobniejszymi obrazkami (tym różnią się romańskie witraże od gotyckich). Kolorem zasadniczym był „trójdźwięk” czerwieni, granatu i zieleni, a pobocznymi kolorami były fioletowy i żółty. Najcenniejsze zabytki tej sztuki sakralnej posiada Francja (Saint Denis, Angers, Chartres, Poitiers), najstarsze witraże zaś mają Niemcy (pięć okien katedry w Augsburgu z XI w.). Katedra św. Piotra i Najświętszej Marii Panny w Kolonii jest arcydziełem gotyckim; jej budowa trwała ponad 600 lat. Kaplica chrzcielna w katedrze kolońskiej posiada witraże pochodzące z różnych okresów (XIII-XX w.).

 

 

Tworzenie witraży odrodziło się w XIX i XX w. Przełomowym punktem wyjścia dla nowych form w projektowaniu witraży był impresjonizm francuski. Starano się nowoczesnej bryle architektonicznej kościoła nadać charakter sakralny, tak aby nie były to kombinaty, magazyny, hale, hangary, tunele czy duże sale. Kolebką nowoczesnej architektury sakralnej w XIX i XX w. była Francja. Dwaj architekci August Perret (1874-1954) i jego brat Gustaw (1876-1952) pochodzili z Brukseli. Wybudowali żelbetonowy kościół pod Paryżem w Le Raincy, którego ściany stanowią olbrzymią siatkę okienną, tzw. żelbetonową Saint Chapelle z łagodnym światłem wychodzącym z barwnie przytłumionych witraży. Francuski malarz, grafik, reprezentant symbolizmu Maurice Denis (1870-1943) zaprojektował ikonograficzną stronę tych witraży.

Jednak największego rozgłosu nabrał kościół Matki Boskiej „Wrześniowej” w Ronchamp w Wogezach (Wogezy leżą we wschodniej Francji, stanowią pasmo górskie oddzielające historyczne regiony Alzacji od Lotaryngii). Projektantem kościoła był Charles-Édouard Jeanneret-Gris, znany pod pseudonimem Le Corbusier (1887-1965). Swoim kształtem kościół dostosowany jest do górskiego krajobrazu. Posiada stropodach w formie namiotu i ma bardzo nastrojowe wnętrze dzięki nieregularnie i głęboko osadzonym oknom witrażowym, mającym przypominać grotę betlejemską.

Najwybitniejszym mistrzem nowoczesnego witrażu był Francuz, pochodzenia rosyjsko-żydowskiego Marc Chagal (1887-1985). Jako malarz pracował nad witrażami i w prezbiterium kościoła St. Stephan (Moguncja), otworzył zupełnie nowy rozdział w dziejach witrażu. W absydzie nawy głównej artysta zaprojektował dziewięć witraży o tematyce biblijnej. Zostały tam umieszczone w 1978 r. Twórca traktował swoje dzieło jako wkład w żydowsko-niemieckie pojednanie. Kościół ten wybrał, ze względu na przyjaźń z ówczesnym proboszczem tej parafii Monsignore Klausem Mayerem. Nad witrażami pracował do śmierci. Wykonał ich 9, w tym najbardziej znany epizod – wygnanie z raju. Projekty kolejnych witraży wykonali jego uczniowie.

Innym wybitnym witrażystą był Johan Thorn Prikker (1868–1932), holenderski malarz związany z secesją i ekspresjonizmem, pozostawił najważniejsze realizacje przede wszystkim w Niemczech, a także kilka w Holandii. Najbardziej znane jego witraże znajdują się w Kolonii – w kościele św. Jerzego, kościele św. Jana Chrzciciela, kościele św. Mikołaja oraz w Rotterdamie. Tematyka jego prac to motywy z życia Chrystusa, alegorie cnót i stanów duchowych oraz cykl pasyjny. Stosuje abstrakcyjne tła przypominające witrażowe mozaiki i intensywne „złamane” barwy podkreślające emocję. Charakteryzuje go ograniczona paleta barw (czerwień, błękit, żółć).

 

 

Obecnie w nowoczesnych kościołach w Europie zastosowanie ma przede wszystkim malarstwo witrażowe ze względu na obszerne płaszczyzny okien wypełniających na podobieństwo gotyku całe ściany. Okien montowanych albo techniką tradycyjną, albo techniką betonowo-szklaną. Przy jej zastosowaniu powstaje tzw. mur-witraż, w którym siatkę ołowianą zastępuje szkielet betonowy. Zamiast dotychczasowych kolorowych szybek stosuje się specjalne preparowane barwne szklane płyty. Ta technika doczekała się dzięki ulepszonym metodom wypalania kolorów niebywałego rozkwitu szczególnie w Niemczech i we Francji (kaplica chrzcielna w Niemczech kościoła Matki Bożej Królowej -Köln-Marienburg; witraż projektu Hein). 

Rola witraży

Witraże w wielkich katedrach i kościołach Europy odegrały ogromną rolę w kształtowaniu duchowości chrześcijańskiej, edukacji religijnej i przeżywaniu wiary – zarówno w średniowieczu, jak i dziś. Były czymś znacznie więcej niż tylko dekoracją: stanowiły wizualną teologię i „Biblię dla ubogich”. W średniowiecznej Europie większość ludzi nie potrafiła czytać, a dostęp do ksiąg był bardzo ograniczony. Witraże pełniły więc funkcję: wizualnego przekazu treści biblijnych, katechezy obrazem, opowieści o życiu Jezusa, Maryi i świętych. Na przykład w katedrze w Chartres okna opowiadają historię: stworzenia świata, grzechu pierworodnego, narodzin Chrystusa, Jego męki i zmartwychwstania. Dla wiernych były to czytelne opowiadania teologiczne w kolorze i świetle. Witraże nie tylko przedstawiały święte sceny, ale przepuszczały światło, które zalewało wnętrze kościoła barwami. To sprawiało, że wierny miał wrażenie, że Bóg realnie działa przez światło w świątyni. Szczególnie dobrze widać to w Notre-Dame w Paryżu, gdzie rozety witrażowe tworzą niemal mistyczną przestrzeń modlitwy.

Polskie witrażownictwo

W Polsce witrażownictwo rozwinęło się w XIV w., a głównym jego ośrodkiem był Kraków (kościół Dominikanów, wizerunek Stanisław Bpa i M.B. z Dzieciątkiem). W Kościele Mariackim w Krakowie znajduje się witraż złożony ze 120 kwater z końca XIV w. Ważnymi ośrodkami z witrażami były w okresie gotyku: Elbląg, Gdańsk i Toruń. Do polskich twórców witraży działających na przełomie XIX i XX w. należał m.in.: Jan Matejko (1838-1893) malarz. Jego autorstwa są projekty witraży w prezbiterium Bazyliki Mariackiej w Krakowie (1882-1884). Obejmują trzy wielkie okna prezbiterium: Okno południowe - sceny z życia Najświętszej Marii Panny: Zwiastowanie, Nawiedzenie, Narodzenie Chrystusa, Ofiarowanie w świątyni. Okno centralne – Trójca Święta, to wielka kompozycja, w której artysta połączył ikonografię średniowieczną i barokową. Okno północne – Święci Patronowie Polski, m.in.: św. Stanisław, św. Wojciech, św. Kazimierz Królewicz, św. Jadwiga. Witraże te wykonano w latach 1884-1892 w Zakładzie Witrażów S.G. Żeleńskiego na podstawie kartonów Matejki. Dla Katedry w Przemyślu Matejko zaprojektował kompletny cykl pięciu okien witrażowych do prezbiterium, m.in. Chrzest Jezusa, św. Kazimierz, św. Michał Archanioł, Najświętsza Panna Maryja oraz św. Stanisław. Niestety, wszystkie te witraże zostały zniszczone podczas pożaru katedry w czasie II wojny światowej. Pozostały natomiast szkice -kartony.

Znanym projektantem witraży był malarz, poeta, dekorator Stanisław Wyspiański (1869-1907). Jego witraże i polichromie pełne są motywów dekoracyjnych zaczerpniętych z polskiej przyrody, stanowiących jakby ramy dla głębokiej wizjonerskiej tematyki owianej uczuciem sacrum i patriotyzmu. Witraże w kościele Franciszkanów w Krakowie (1900-1904) to najpełniejszy i najbardziej spektakularny zespół jego witraży, a wśród nich Bóg Ojciec Wszechmogący, przedstawiający monumentalną postać Boga stwarzającego świat. Witraże w prezbiterium i transepcie ukazują m.ni.: św. Franciszka, bł. Salomeę, św. Ludwika, św. Klarę, bł. Jakuba, aniołów i ornamenty roślinne.

Józef Mehoffer (1869-1946) znany jako jeden z największych witrażystów polskich. Już jako 25-letni artysta stał się sławny, kiedy w 1894 r. zaprojektował witraże do katedry św. Mikołaja we Fryburgu Szwajcarskim i zyskał pierwszą nagrodę w międzynarodowym konkursie. Jego witraże w swej niezrównanej wielobarwności stanowią „szklany kobierzec” (np. Tajemnica Krzyża). Wykonał też szereg kartonów do witraży dla katedry na Wawelu. Styl jego witraży jest dekoracyjny, oparty na wzorach średniowiecznych w połączeniu z motywami rodzinnymi, pełnymi wdzięku i szczerego uczucia religijnego przy niebywałym bogactwie pomysłów i żywym wesołym kolorze. Uważany za jedno z arcydzieł polskiej secesji jest witraż Apollo Józefa Mehoffera z Pawilonu Czapskich w Krakowie. Polscy wielcy projektanci witraży współpracowali z Krakowskim Zakładem Witrażów, Oszkleń Artystycznych i Fabryki Mozaiki Szklanej S.G. Żeleńskiego.

Do najbardziej reprezentatywnych w Polsce należą: witraże w Katedrze na Wawelu w Krakowie - zestaw historycznych i nowszych kompozycji, m.in. XV–XVI-wieczne witraże gotyckie; witraże w Katedrze Oliwskiejw Gdańsku - kolekcja współczesnych i historycznych witraży, łącząca style od baroku po modernizm; witraże w Kaplicy Zamku w Malborku – gotyckie, rekonstruowane wg. średniowiecznych wzorów; witraże w Kościele Mariackim w Krakowie (część dawnych gotyckich witraży zachowała się do dziś i należą one do najstarszych w Polsce); witraże w katedrze św. Jana Chrzciciela we Wrocławiu – różnorodne stylistycznie, od średniowiecza po XIX-wieczne neogotyckie realizacje; witraże w kościele Najświętszego Serca Pana Jezusa w Bydgoszczy – wielkie, nowoczesne, wykonane po wojnie, znane z ogromnej skali i bogatej kolorystyki.

Każde wejście do katedry czy kościoła było i jest spotkaniem z sacrum i łączy wiernych z wiarą poprzednich pokoleń. Witraże to światło Ewangelii zapisane w kolorze – one uczyły i uczą wiary, pomagały ją przeżywać i nadal prowadzą człowieka do Boga przez piękno.